ана, што псіхалагічны ўплыў асяроддзя вельмі значи¬мо для паводзін і развіцці ребенка1. Фактычна, усе аспекты паводзін ребен¬ка, гэта значыць яго інстыктыўныя і валявыя паводзіны, гульня, эмоцыі, прамова, выраже¬ние пачуццяў — усё гэта збольшага вызначаецца наяўным асяроддзем. Некаторыя з найноўшых тэорый, асабліва тэорыі Ўотсана і Адлера, прыпісваюць асяроддзю настолькі магутны ўплыў на развіццё, што, як правіла, грэбуюць фактора¬ми наследственности2. У адрозненне ад гэтага, тэорыя канвергенцыі Штерна подчерки¬вает, што для таго, каб атрымаць вызначаную форму паводзін, наследствен¬ная схільнасць і ўплыў асяроддзя павінны дзейнічаць заодно3.
Індывідуальнае і асераднёнае навакольнае асяроддзе
За апошнія гады факт уздзеяння навакольнага асяроддзя быў у падрабязнасцях зафіксаваны псіхалагічнымі даследаваннямі розных тыпаў асяроддзя. У прыватнасці, параўноўваўся інтэлект вясковых і гарадскіх детей4, вывучалася роля памеру сям'і і парадку рождения5. Важную ролю згулялі таксама даследаванні при¬емных детей6 і близнецов7. У выпадку однояйцевых двайнят мы можам быць увере¬ны ў аднолькавасці спадчынных здольнасцяў і схільнасцяў. Таму падабенства іх паводзін на фоне адрознення асяроддзя можа даць важную информа¬цию аб меры і характары ўплыву як навакольнага асяроддзя, так і спадчыннасці.
Сучасныя даследаванні ролі асяроддзя выкарыстаюць па перавазе ста¬тистические метады. У прыватнасці, асераднёныя значэнні магчыма большага ліку школьных адзнак адзіных дзяцей у сям'і параўноўваліся з аналагічнымі показа¬телями старэйшых, сярэдніх і малодшых дзяцей у сем'ях з трыма дзецьмі. Уплыў іншых фактараў навакольнага асяроддзя можна да вызначанай ступені выключыць; напрыклад, у даследаванні ўплыву памеру сям'і або парадку нараджэння браліся адзіныя дзеці з сем'яў прыблізна таго жа самога эканамічнага становішча, што і се¬мьи з трыма дзецьмі. Гэтыя даследаванні выявілі мноства цікавых фактаў; у част¬ности, было выяўлена, што ў вызначаных сацыяльных пластах Нямеччыне оптималь¬ным лікам дзяцей у сям'і з пункта гледжання паспяховасці іх вучобы ў школе з'яўляецца тры або чатыры, а ў працоўных сем'ях лепшыя вынікі, наадварот, дэманстравалі ў сярэднім менавіта адзіныя дети8.
Аднак, нягледзячы на ўсю каштоўнасць і важнасць гэтых фактаў, для разумення сіл навакольнага асяроддзя яны рэдка могуць прапанаваць штосьці, акрамя асобных на¬меков. Бо для даследавання фундаментальных дынамічных адносін паміж ин¬дивидом і яго асяроддзем прынцыпова важна стала ўлічваць актуальную цэласную сітуацыю ў яе індывідуальнай канкрэтнасці.
4 Наиск Е. Zur differentiellen Psychologie des Industrie- und Landkindes // Jenaer Beitrage zur Jugend-und Erziehungspsychologie. 1929; Jones H.E., Conrad H.S., BlanchardM.B. Environmental Handicap in Mental Test Performance // University of California Publications in Psychology. 1932. 5. P. 63-99.
5 Busemann A. Die Familie al