дзіцяці ў цэлым на працягу доўгіх перыядаў яго жыцця. Іх уплыў на развіццё асобы дзіцяці і яго паводзіны падобна ўплыву сіл те¬кущей сітуацыі на яго бягучыя паводзіны. З пункта гледжання ўплыву на развіццё ребен¬ка (асабліва на спосаб і хуткасць дыферэнцыяцыі розных пластоў яго асобы), от¬дельные дэталі асяроддзя звычайна меней важныя, чым яго агульны характар. Празмеру строгія і суровыя ўмовы могуць весткі да замыкання дзіцяці ў сабе і ўнутранай изо¬ляции ад асяроддзя. Дзіця становіцца ўпартым і негативистичным (гл. вышэй). Оп¬тимальные ўмовы асяроддзя, напрыклад, аптымальны ўзровень напругі, будуць вельмі рознымі для розных індывідаў. Добра вядома, што немаўляты і ма¬ленькие дзеці, воспитывающиеся ў рознага роды ўстановах, у шматлікіх адносінах развіваюцца павольней, чым дзеці, якія растуць у сям'і.
Зыходзячы з сказанага вышэй, павінна быць ясна, наколькі вялікае значэнне для развіцця дзіцяці можа мець змена асяроддзя. Так званыя цяжкасці обу¬чения нярэдка бываюць звязаныя з вызначанымі патрабаваннямі бацькоў, з іх ха¬рактером і спосабам іх зносін сябар з сябрам. Гэтыя цяжкасці могуць знікаць, як толькі дзіця на працягу вызначанага часу апыняецца ў больш падыходным для яго асяроддзі. Зразумела, пасля вяртання ў старое асяроддзе цяжкасці обыч¬но пачынаюцца зноў.
Змена асяроддзя нярэдка прыводзіць да знікнення ў дзіцяці энуреза90. Разу¬меется, паляпшэнне часта з'яўляецца толькі часавым. Гриш апісвае знікненне адвольнай нематы (voluntary dumbness) пры змене асяроддзя.
Дагэтуль мы апісвалі ўплыў на развіццё дзіцяці сітуацыі, наяўнай у наяўнасці ў дадзены момант. Пры змене сітуацыі знікае і гэта яе ўплыў. Одна¬ко следствам уздзеяння асяроддзя заўсёды апыняюцца больш або меней відавочныя из¬менения ў самім індывідзе і, такім чынам, усякае ўздзеянне змяняе аснову для рэагавання на ўсе наступныя сітуацыі. Гэты ўплыў бягучай сітуацыі на буду¬щие магчымасці паводзін (асабліва значнае ў сілу таго, што развіццё представ¬ляет сабой працэс, досыць расцягнуты ў часе), звязана не толькі з приоб¬ретением дзіцем вызначанага інтэлектуальнага досведу, але першым чынам з тым фактам, што ўся яго асоба вызначанай выявай змяняецца.
Wiehe F. Die Grenzen des Ichs (не апублікавана).
ZappertJ. Kritisches uber Enuresis nocturna // Archiv fur Kinderheilkunde. 1926. 79. S. 44-69.
Гэтае ўскоснае ўздзеянне сучаснасці на будучыя сітуацыі можа быць як спрыяльным, так і неспрыяльным. Яно асабліва важна ў сілу таго, што можа быць названа кругавой зваротнай сувяззю паміж «Я» і асяроддзем. У прыватнасці, умствен¬но адсталае дзіця знаходзіцца ў невыгодным становішчы сярод сваіх таварышаў у двух адносінах. Па-першае, ён не можа выканаць заданне (напрыклад, затыкнуць бутэльку коркам, пісаць алоўкам) нават тады, калі ўмовы арганізаваныя так, каб быць фактычна аднолькавымі і для разумова адсталага дзіцяці і для яго нармалёвага таварыша (напрыклад, калі абодвум трэба ўзяць аловак або бутэльку з коркам аднолькавай выявай). Аднак практычна ва ўсіх сітуацыях рэальнай жиз¬ни ёсць і другая цяжкасць: калі дзіця з нармалёвымі разумовымі способностя¬ми атрымлівае заданне, ён ведае, што яму варта шукаць спосаб дзеяння, які ў дадзеных умовах прывядзе да найменшых цяжкасцяў. Меней разумнае дзіця валодае вузейшым полем успрымання і горш бачыць унутраную структуру асяроддзя. На¬пример, ён можа не ўбачыць, што бутэльку зручней усяго трымаць як мага бліжэй да горлышку. У обшем выпадку ён будзе радзей знаходзіць найболей лёгкі спосаб рашэння праблемы.
Такім чынам, меней разумнае дзіця не толькі меней здольны, але яшчэ і патрабаванні, прад'яўляныя яму здавалася бы