сцяны паміж дзіцем і яго асяроддзем.
Падчас психопатологических даследаванняў было выяўлена, што пры опреде¬ленных акалічнасцях дзяцей лягчэй заахвоціць адчынена казаць аб сабе, калі яны раздеты85. Акрамя таго, дзяцей, як правіла, лягчэй схіліць да таго, каб яны сво¬бодно казалі аб звычайна утаиваемых імі перажываннях увечар, калі яны укла¬дываются спать86.
Функцыянальная трываласць бар'ера паміж «Я» і асяроддзем залежыць не толь¬ко ад веку, але і ад індывідуальных характарыстак чалавека. Асабліва слабы гэты бар'ер у некаторых дзяцей-психопатов87. Чыннікам гэтага можа быць вялікая теку¬честь у спалучэнні са слабой (для дадзенага веку) ступенню дифференнированно-сти асобы. Гэтая цякучасць прыкметная таксама і ў дынаміку іх асяроддзя, у той меры, у які яно вызначаецца псіхалагічнымі фактарамі. Адносна слабая сте¬пень дыферэнцыяцыі асобы характэрная і для разумова адсталых дзяцей.
У адрозненне ад згаданых вышэй дзяцей-псіхапатаў, па меншай меры для не¬которых тыпаў разумовай адсталасці характэрная, наадварот, вельмі малая подвиж¬ность псіхічных сістэм. Такая адсутнасць гнуткасці вядзе да паводзін «або—або», якое навочна выяўляецца ў сферы псіхалогіі волі ў адмыслова цвёрдай фіксацыі вызначаных валентнасцяў і спосабаў паводзін (такіх як упартасць або педан¬тизм). У той жа час менавіта нерухомасць псіхалагічных сістэм і психологи¬ческой структуры асяроддзя з'яўляецца вырашальным дынамічным чыннікам трудно¬стей, испытываемых гэтымі дзецьмі ў інтэлектуальнай сферы.
Нават пасля таго як аддзяленне сябе ад асяроддзя ўжо адбылося, «Я» дзіцяці можа працягваць знаходзіцца ў адмысловай дынамічнай сувязі з іншым чалавекам, на¬пример з маці або сябрам. Гэтая сувязь можа выяўляцца па-рознаму, у тым ліку і ў тым, што з маці дзіця паводзіць сябе горш, чым з іншымі людзьмі, у відавочным про¬тесте супраць нават часавай адсутнасці маці, у звароце да маці — «прятаньи за яе спадніцамі» — у любой непрыемнай сітуацыі. У такіх выпадках прысутнасць або от¬сутствие маці вырашальнай выявай змяняе агульную структуру псіхалагічнага ок¬ружения і істотна ўплывае на перажыванне дзіцем пачуцця бяспекі або небезопасности. У выніку цеснай псіхалагічнай сувязі маці з «Я» дзіцяці ре¬альные здольнасці маці і яе ўменне звяртацца з наяўнымі ў психологичес¬ком асяроддзі людзьмі і рэчамі валодаюць для дзіцяці функцыянальным значэннем пашырэння яго ўласнай бяспекі і магчымасцяў дзеяння па стаўленні да асяроддзя. Таму сыход маці азначае для дзіцяці памяншэнне яго сілы і воз¬можностей действия88.
Анімістычны характар паданняў дзіцяці аб міры таксама можа быць звяз