ставіцца ў роўнай меры і да дарослага, і да дзіцяці. Од¬нако для псіхалагічнага асяроддзя дзіцяці характэрна, што (а) розныя пласты рэальнасці значна меней дыферэнцыяваныя і (бы) пераходы паміж узроўнямі реаль¬ности і нерэальнасці ажыццяўляюцца значна лягчэй, чым у дарослых.
Псіхалагічнае асяроддзе маленькага дзіцяці нельга назваць ні рэальным мірам, ні мірам ирреального — гэтыя два пласта яшчэ нядосыць аддзеленыя ў яго сябар ад сябра. Як паказалі Йенш74 і яго вучні, эйдетические выявы дзяцей валодаюць од¬новременно ўласцівасцямі як выяў успрымання, так і выяў падання взрос¬лого. Пиаже75 паказаў, што паданне дзіцяці аб міры, асабліва яго ідэі причин¬ности, з'яўляюцца па істоце «магічнымі» і «анімістычнымі», што рэч і яе назоў, дзеянне і загавор у дзіцяці не аддзеленыя яшчэ сябар ад сябра колькі-небудзь четко76.
Гэтыя асаблівасці дзіцячага ўспрымання і інтэлектуальных паданняў ре¬бенка аб міры з'яўляюцца простым выразам таго агульнага факту, што ў психологи¬ческом асяроддзі дзіцяці адрозніванне ўзроўняў рэальнага і ирреального з'яўляецца яшчэ вельмі слабым. Яшчэ адным праявай гэтага факту з'яўляецца спецыфічная се¬рьезность дзіцячай гульні. Адгэтуль жа выцякае адносную адсутнасць адрознівання жадання і рэальнасці, якое выяўляецца, напрыклад, у вельмі слабым і няўстойлівым адрозніванні «хлусні» і «праўды»77. З гэтым жа звязаная і высокая «внушаемость» дзяцей. Бо не толькі псіхічныя працэсы дзіцяці непасрэдна залежаць ад яго теку¬щего фізічнага стану (напрыклад, хваробы), але і наадварот (хоць гэта нярэдка і не заўважаецца): псіхічныя працэсы могуць вельмі моцна ўплываць на целавае со¬стояние, асабліва ў дзяцей. Таму-то і спыняецца боль у маленькага дзіцяці, калі падзьмуць на выцятае месца, і таму-то боль і можа «паляцець», калі яе «выкінуць у акно».
Адносна слабую дыферэнцыяцыю паміж пластамі рэальнага і нереально¬го мы можам назіраць нават у пубертатный перыяд: некаторыя падлеткі акрамя рэальнага жыцця гадамі вядуць яшчэ і другое, уяўнае жыццё, падзеі якой бываюць для іх яшчэ больш значнымі, чым падзеі рэальнага жыцця. Нават у юно¬шеском веку адрозніванне гэтых пластоў не з'яўляецца цвёрдым — таму для юнакоў ідэалогіі валодаюць, у цэлым, значна большай сілай, чым для дарослых.
Зразумела, няслушна было бы лічыць, што адрозніванне пластоў рэальнага і ирре¬ального ў дзяцей цалкам отсутствует78. Асабліва гэта ставіцца да вобласці рэальных запатрабаванняў дзіцяці, як саматычных, так і псіхалагічных. Хоць пры опреде¬ленных акалічнасцях дзіця і можа удовольствоваться ўяўнай цукеркай замест сапраўднай або звяртацца з кавалкам дрэва лепш, чым з сапраўднай лялькай, існуе мноства вельмі ранніх паказчыкаў адрознівання рэальнага і ирреально¬го, прынамсі ў цэлым шэрагу адносін.
74 Jaensch Е. Uber den Aufbau der Wahrnehmungswelt und die Grundlagen der menschlichen Erkenntnis.
Leipzig, 1927.