ликтной сітуацыі двух прыблізна роўных сіл поля (калі толькі гэта не сітуацыя няўстойлівага рав¬новесия) звычайна падахвочвае да досыць хуткаму чаргаванню дзеянняў у кірунку кожнай з двух сіл. Характэрным паказчыкам развіцця самоконтро¬ля з'яўляецца пераход ад такога чаргавання дзеянняў да адносна спакойным паводзінам у сітуацыі не¬разрешенного конфликта55.
Здольнасць вытрымоўваць такога роду ситуа¬ции недазволенага канфлікту з'яўляецца адной з важных мэт выхавання волі. Зразумела, такога роду канфліктная сітуацыя можа паўстаць толькі ў тым выпадку, калі абедзве проти¬воположные сілы поля прыкладна роўныя па сваёй велічыні. Калі пагроза пакарання, аказваемае дарослым ціск або іншыя абмежаванні пакідаюць дзіцяці вельмі мала волі дзеянняў, то сітуацыя сучаснасці канфлікту паўстаць не зможа.
Калі сітуацыя становіцца безнадзейнай, інакш кажучы, калі яна становіцца няўхільна непрыемнай як цэлае, дзіця, страціўшы надзею, фізічна і психологи¬чески сціскаецца ў камяк пад дзеяннем ідучых са ўсіх бакоў вектараў поля і, як правіла, спрабуе ўзвесці сцяну паміж сітуацыяй і сабой. Выразам гэтага з'яўляюцца як характэрныя жэсты і паставы адчаю (скурчванне, зачыненне вачэй ру¬ками56 і т.д.), так і своеасаблівае псіхалагічнае «інкапсуляванне» (мал. 15): дзіця становіцца ўпартым.
Стан напругі
Супрацьстаянне двух сіл поля ў канфліктнай сітуацыі ўскосна вядзе, як гэта можна дэталёва паказаць, да росту агульнага стану напряжения57 дзіцяці, осо¬бенно ў тым выпадку, калі існуе вонкавы бар'ер. (Схему сітуацыі з пагрозай на¬казания і наяўнасцю вонкавага бар'ера гл. на мал. 10).
Калі ў дзяцей псіхалагічнае отграничение сябе ад навакольнай сітуацыі развіта слаба (гл. ніжэй), любы рост напругі ў навакольным полі звычайна сра¬зу жа прыводзіць да нарастання іх уласнай напругі. Такая адчувальнасць выяўляецца, напрыклад, у тым, што маркотны або вясёлы настрой навакольных, падрыхтоўкі да вандравання, дрэнны настрой маці або любое іншае возбуж¬дение звычайна перадаецца дзіцяці нават тады, калі прыкладваюцца ўсё высілкі для таго, каб схаваць ад яго гэтыя акалічнасці.
55 Гэтыя меркаванні могуць служыць тэарэтычным абгрунтав