сацыяльныя факты і от¬ношения. Зразумела, гэта не азначае, што калі трохмесяцовае маляня адмысловым обра¬зом рэагуе на чалавечы голас і прыязную улыбку24, то ўзаемаадносіны з вызначанымі людзьмі ўжо сталі сталай складовай часткай яго психологичес¬кого асяроддзі. Век, у якім гэта адбудзецца, істотна залежыць і ад на¬следственных задаткаў індывіда, і ад яго досведу.
Той факт, што адны дзеянні (напрыклад, заняткі з вызначанымі цацкамі) з'яўляюцца дазволенымі, а іншыя (напрыклад, кіданне рэчаў на падлогу або гульня з оп¬ределенными рэчамі дарослых) запрещенными25, пачынае вельмі рана — загадзя раней двухгадовага веку — гуляць важную дынамічную ролю ў структуры окру¬жающего міры дзіцяці. Па меры росту дзіцяці сацыяльныя факты пачынаюць звычайна набываць у структуры яго псіхалагічнага асяроддзя ўсё большае значэнне.
Такія сацыяльныя факты, як сяброўства з іншым дзіцем, залежнасць ад взрос¬лого і т.д., не меней рэальныя з дынамічнага пункта гледжання, чым тыя або іншыя физи¬ческие факты. Зразумела, пры псіхалагічным апісанні навакольнай дзіцяці сре¬ды мы не можам проста браць за аснову аб'ектыўныя сацыяльныя сілы і адносіны, як, напрыклад, гэта зрабілі бы сацыёлаг або юрыст. Хутчэй, мы павінны апісваць сацыяльныя факты з пункта гледжання іх уплыву на дадзенага пэўнага индивида2''. Бо аб'ектыўныя сацыяльныя фактары ўплываюць на псіхалагічнага індывіда ані не больш прама і непасрэдна, чым аб'ектыўныя фізічныя фактары. Адзін і той жа фізічны аб'ект можа валодаць цалкам розным псіхалагічным значени¬ем для розных дзяцей і нават для аднаго і таго жа дзіцяці ў розных сітуацыях. Так, де¬ревянный кубік можа быць у адной сітуацыі снарадам, у іншы — будаўнічым блокам, а ў трэцяй — лакаматывам. То, чым з'яўляецца рэч у той або іншы момант, залежыць ад сітуацыі ў цэлым і ад бягучага стану дзіцяці. Тое ж самае ставіцца і да сацыяльных фактараў.
24 Buhler Ch., Hetzer Н. Das erste Verstandnis von Ausdruck im ersten Lebensjahr // Zeitschrift fur
Psychologie. 1928. 107. S. 50-61; Hetzer H., Wolj K. Babytests//Ibidem. S. 62-104.
25 Weiss G. Aufgabegebundenes und Aufgabefreies Verhalten von Fursorgezoglingen // Zeitschrift fur
Kinderforschung. 1930. 36. S. 195ff.