iederen Tiere. Berlin, 1922.
У цяперашні час біёлагі збольшага вярнуліся да недетерминистской, або, па меншай меры, да нединамической пункту гледжання, паводле якой немагчыма гово¬рить аб строга заканамерным уздзеянні сіл асяроддзя на індывіда. Уплыў окру¬жения зводзіцца, па істоце, да прынцыпу спроб і памылак. Інакш кажучы, з'яўленне тых або іншых элементарных дзеянняў можна лічыць, з пункта гледжання іх стаўлення да навакольнага асяроддзя, у асноўным выпадковым. Такім чынам, гэтая тэорыя выяўляе выяўленыя дарвинистские асаблівасці, выняткоўваючы праблему непасрэдных ди-намических адносін паміж індывідам і асяроддзем і абмяжоўваючы ўплыў асяроддзя тым, што яна выклікае прыемныя або непрыемныя перажыванні. Такую тэорыю можна рас¬сматривать як спробу сысці ад «няёмкага» паняцці сіл навакольнага асяроддзя ў пси¬хологическом сэнсе і, наколькі гэта магчыма, вывесці тлумачэнне ўсяго поведе¬ния з самога арганізма.
Сапраўды гэтак жа і ў дзіцячай псіхалогіі засноўвалым пры разглядзе развіцця паводзін дзіцяці апыняецца прынцып спроб і ошибок14. З іншай сторо¬ны, нядаўна было пераканаўча паказана, па-першае, што, акрамя «досведу», фунда¬ментальное значэнне для дзіцячага развіцця мае ўнутранае созревание15 і, ва-вто¬рых, што нараўне са сляпымі спробамі і памылкамі існуюць яшчэ инсайты16. У выпадку инсайта паводзіны індывіда ізноў жа апыняецца ў непасрэднай сувязі з конк¬ретной структурай сітуацыі.
Індывід, навакольнае асяроддзе і закон
Перш чым перайсці да дэталёвага разгляду пытання аб псіхалагічных фактарах асяроддзя, нам неабходна каротка абгаварыць суадносіны паняццяў навакольнае асяроддзе, індывід і закон. Паняцце навакольнага асяроддзя выкарыстоўваецца ў псіхалогіі то для пазначэння бягучай сітуацыі дзіцяці, то для пазначэння асяроддзя ў сэнсе основ¬ных характарыстак сталай сітуацыі. Ніжэйзгаданыя развагі дастасавальныя да абодвух гэтым варыянтам.
Рэальныя паводзіны дзіцяці ў той або іншы момант у любым выпадку залежыць і ад яго індывідуальных асаблівасцяў і ад бягучай структуры якая склалася сітуацыі. Аднак паступова становіцца ўсё больш і больш відавочным, што немагчыма прос¬то падзяліць паводзіны на дзве часткі, адна з якіх будзе вызначацца окру¬жающей асяроддзем, а іншая будзе абумоўленая асаблівасцямі індывіда. Але нават калі адкласці прымітыўнае пытанне аб тым, «што (у дадзеным выпадку) важней — наследствен¬ность або асяроддзе?» і высунуць тэзу, што спадчыннасць і асяроддзе павінны действо¬вать у адным і тым жа кірунку, каб выклікаць вызначаную форму паводзін, усё жа дапушчаецца, што спадчынныя схільнасці могуць быць определе¬ны як схільнасці да тых або іншых рэальных формаў паводзін безадносна да асаблівасцяў асяроддзя. Фактычна жа, ад паняцця схільнасці неаддзельна суаднясенне з пэўнымі ўмовамі асяроддзя, дакладней, з комплексамі пэўных умоў: схільнасць або індывідуальная характарыстыка чалавека (Ра) (гл. ніжэй) не можа быць вызначаная праз адзін пэўны спосаб паводзін, але за-даецца толькі такога роду комплексам спосабаў паводзін, што розныя сітуацыі асяроддзя (Е,, Е2, ... ) карэлююць з выкліканымі імі формамі паводзін (У, Вь, ... ). Такім чынам, калі гаворка ідзе аб дынамічных праблемах, індывідуальныя харак¬теристики чалавека, уключаючы і схільнасці, і бягучы стан, долж¬ны вызначацца не фенотипически, а генатыпічна.
14 ВЙЫЕГК. Die geistige Entwicklung des Kindes. Jena, 1918.